Wstęp: Niewidzialna Architektura Umysłu – Wpływ Podświadomości na Nasze Życie
Koncepcja podświadomości, choć często owiana nutą mistycyzmu, jest jednym z najbardziej fascynujących obszarów w psychologii i samorozwoju. Od wieków ludzkość zastanawiała się nad ukrytymi siłami kierującymi naszymi decyzjami, emocjami i reakcjami. Współczesna nauka, choć ostrożna w formułowaniu jednoznacznych wniosków, coraz śmielej zagląda w zakamarki umysłu, potwierdzając intuicje, które przez stulecia kształtowały nurty filozoficzne i duchowe. Jednym z najbardziej wpływowych propagatorów idei potęgi podświadomości był Joseph Murphy, którego książka pod tym samym tytułem stała się globalnym fenomenem, inspirując miliony ludzi do zmiany swojego życia.
W niniejszym artykule przyjrzymy się bliżej temu, czym jest podświadomość w ujęciu popularnym i naukowym, jak wpływa na nasze codzienne funkcjonowanie i jakie narzędzia oferuje, by świadomie kształtować swoją rzeczywistość. Przeanalizujemy główne tezy Josepha Murphy’ego w kontekście współczesnych badań psychologicznych, odpowiadając na kluczowe pytanie: czy i w jakim stopniu „potęga podświadomości” znajduje potwierdzenie w opiniach psychologów? Przedstawimy praktyczne techniki, które mogą pomóc w aktywacji wewnętrznego potencjału, przełamywaniu barier i dążeniu do pełni życia, zachowując jednocześnie krytyczne, lecz otwarte spojrzenie na ten złożony temat.
Joseph Murphy i Jego Dziedzictwo: Czy „Potęga Podświadomości” Znajduje Potwierdzenie w Psychologii?
Joseph Murphy (1898-1981), irlandzki pisarz, pastor i wykładowca, był postacią, która na trwałe zapisała się w historii literatury samorozwojowej. Jego flagowe dzieło, „Potęga podświadomości” (oryg. „The Power of Your Subconscious Mind”), wydane po raz pierwszy w 1963 roku, szybko zyskało status bestsellera i klasyki gatunku. Murphy, czerpiąc inspirację z metafizyki, religii, filozofii Wschodu i Zachodu, a także z rodzącej się wówczas psychologii głębi, sformułował przekonanie, że w każdym z nas drzemie nieograniczony potencjał, a kluczem do jego uwolnienia jest zrozumienie i świadome kierowanie własną podświadomością.
Główna teza Murphy’ego opiera się na idei, że podświadomość jest wszechmocna i działa na zasadzie prawa przyciągania: „To, o czym myślisz i w co wierzysz, manifestuje się w twoim życiu”. Uważał, że podświadomość przyjmuje za prawdę wszystko, co jej świadomie podsuniemy, nie rozróżniając między rzeczywistością a wyobrażeniem. Tym samym, regularne powtarzanie pozytywnych myśli (afirmacji) i wizualizowanie pożądanych rezultatów może przeprogramować wewnętrzne przekonania, prowadząc do konkretnych zmian w życiu.
Opinie Psychologów – Most czy Przepaść?
Z perspektywy psychologii akademickiej, dzieło Murphy’ego budzi mieszane uczucia. Z jednej strony, koncepcje, które propaguje, choć ubrane w nieco ezoteryczną narrację, rezonują z wieloma uznanymi nurtami psychologicznymi. Z drugiej strony, nauka wymaga dowodów empirycznych i precyzyjnych definicji, które w książce Murphy’ego często ustępują miejsca metaforom i analogiom.
Co rezonuje z psychologią?
* Efekt placebo: Murphy’ego twierdzenia o uzdrawiającej mocy wiary znajdują odzwierciedlenie w zjawisku placebo, gdzie przekonanie o skuteczności kuracji może prowadzić do rzeczywistej poprawy stanu zdrowia, nawet jeśli substancja nie ma aktywnych właściwości farmakologicznych. Badania z University of Michigan (m.in. na temat bólu) konsekwentnie pokazują, jak nasza wiara i oczekiwania wpływają na fizjologię.
* Samowiedza i samoakceptacja: Praca nad podświadomością, w interpretacji psychologicznej, może być rozumiana jako proces zwiększania samoświadomości, identyfikowania i modyfikacji ograniczających przekonań, co jest kluczowe w psychoterapii poznawczo-behawioralnej (CBT) czy terapii schematów.
* Wizualizacja i celowość: Psychologia sportu i psychologia sukcesu od dawna wykorzystują wizualizację jako skuteczne narzędzie do poprawy wyników. Badania nad neuronami lustrzanymi oraz plastycznością mózgu sugerują, że mentalne powtarzanie czynności może aktywować te same obszary mózgu, co faktyczne działanie, wzmacniając połączenia neuronalne i zwiększając pewność siebie. Przykładem jest symulacja mentalna stosowana przez olimpijczyków, poprawiająca koordynację i precyzję ruchów.
* Afirmacje i dialog wewnętrzny: Afirmacje, choć czasem bagatelizowane, w psychologii są częścią szerszego pojęcia „pozytywnego dialogu wewnętrznego” lub „autoperswazji”. Badania nad wpływem narracji na tożsamość i zachowanie (np. praca prof. Martina Seligmana nad optymizmem) pokazują, że sposób, w jaki mówimy do siebie i o sobie, ma realny wpływ na nasze emocje, motywację i zdolność do radzenia sobie ze stresem.
* Redukcja stresu: Techniki proponowane przez Murphy’ego, takie jak skupienie na pozytywnych myślach i uspokajanie umysłu, mają udowodnione działanie redukujące poziom kortyzolu (hormonu stresu), co jest szeroko badane w psychologii zdrowia i medycynie behawioralnej.
Co budzi zastrzeżenia psychologów?
* Brak empirycznych dowodów na „cudotwórczą moc”: Psychologia nie uznaje podświadomości za magiczną siłę, która bez wysiłku materializuje pragnienia. Podkreśla raczej, że podświadomość to zbiór nieświadomych procesów poznawczych, emocjonalnych i motywacyjnych, które wpływają na zachowanie.
* Zbyt duże uproszczenie: Murphy często sugeruje, że wystarczy zmienić myślenie, by zmienić całe życie, pomijając złożoność czynników społecznych, ekonomicznych, genetycznych czy traumatycznych, które również kształtują nasze doświadczenia.
* Potencjalne pułapki „pozytywnego myślenia”: Niekrytyczne stosowanie pozytywnych afirmacji może prowadzić do unikania trudnych emocji, a wręcz do tzw. „toksycznej pozytywności”, która ignoruje realne problemy i potrzeby. Psychologowie podkreślają znaczenie akceptacji wszystkich emocji i realistycznego podejścia do wyzwań.
* Brak metodologii naukowej: Książka Murphy’ego opiera się na anegdotach i przykładach, a nie na kontrolowanych badaniach naukowych.
* Determinacja i działanie: Choć Murphy kładzie nacisk na wiarę, w praktyce skuteczne osiąganie celów wymaga także konkretnych działań, planowania i wytrwałości, co w jego narracji bywa niedopowiedziane.
Podsumowując, opinie psychologów na temat „Potęgi podświadomości” są zróżnicowane. Wielu zgodzi się, że książka zawiera cenne intuicje dotyczące wpływu myśli i przekonań na nasze życie, a proponowane techniki mogą być skutecznymi narzędziami samopomocy. Jednakże, aby w pełni wykorzystać ich potencjał, warto interpretować je przez pryzmat współczesnej psychologii, która dostarcza naukowych podstaw i bardziej zniuansowanego spojrzenia na złożoność ludzkiego umysłu.
Skomplikowana Współpraca: Jak Działa Umysł Świadomy i Podświadomy w świetle Nauki
Ludzki umysł to niezwykle złożony system, w którym świadomość jest zaledwie wierzchołkiem góry lodowej. Pod powierzchnią percepcji i racjonalnego myślenia kryje się gigantyczna sieć procesów, które nieustannie wpływają na nasze życie – to właśnie jest domena podświadomości. W psychologii częściej używa się terminów takich jak „nieświadomość” (w sensie freudowskim, jako magazyn wypartych treści, choć to ujęcie jest dziś mocno rewidowane) lub „nieświadome procesy poznawcze” (obejmujące automatyzmy, schematy myślowe, emocje, intuicje, które działają poza naszą świadomą kontrolą).
Świadomość – Dyrygent na Czasie Rzeczywistym
Umysł świadomy to nasz „operator” w danym momencie. Odpowiada za logiczne myślenie, analizę, rozwiązywanie problemów, podejmowanie decyzji, planowanie i celowe działania. To dzięki niemu czytasz te słowa i rozumiesz ich sens. Jego pojemność jest jednak ograniczona – możemy jednocześnie skupić się tylko na kilku informacjach. Psycholog Daniel Kahneman w swojej książce „Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym” opisuje to jako „System 2” – wolny, wysiłkowy i logiczny sposób myślenia.
Podświadomość – Potężny Autopilot i Archiwum Życia
Podświadomość (lub nieświadome procesy poznawcze) działa jak potężny, wielozadaniowy komputer, który przetwarza biliony bitów informacji na sekundę, większość z nich poza naszą świadomą percepcją. To ona odpowiada za:
* Automatyczne procesy: Oddychanie, bicie serca, trawienie. Ale także nawykowe czynności, takie jak jazda samochodem, pisanie na klawiaturze, czy zapinanie butów. Dzięki niej nie musimy świadomie myśleć o każdym ruchu podczas porannego ubierania się.
* Pamięć proceduralna: Umiejętności, których nie musimy świadomie przypominać sobie, np. gra na instrumencie czy jazda na rowerze.
* Nawyki i wzorce zachowań: Zarówno pozytywne, jak i negatywne. Kiedy reagujemy w określony sposób na stres czy powtarzamy te same błędy w relacjach, często są to zakodowane w podświadomości wzorce.
* Emocje i intuicje: Wiele naszych reakcji emocjonalnych pojawia się błyskawicznie, zanim zdążymy je świadomie przetworzyć. Często to właśnie z podświadomości wypływają nasze „przeczucia” czy „intuicje”.
* Magazyn przekonań i doświadczeń: Podświadomość gromadzi wszystkie nasze doświadczenia, wspomnienia, przekonania – zarówno te świadomie przyjęte, jak i te wchłonięte w dzieciństwie, bez krytycznej analizy. To one kształtują nasz wewnętrzny model świata i wpływają na nasze filtrowanie rzeczywistości.
W ujęciu Kahnemana, podświadomość to „System 1” – szybki, intuicyjny i często automatyczny sposób myślenia. Ma on ogromne znaczenie dla naszego przetrwania i efektywności, ale bywa też źródłem błędów poznawczych i uprzedzeń.
Zasada Współpracy i Wpływu
Współpraca między świadomością a podświadomością jest dynamiczna i nieustanna. Świadomy umysł często inicjuje działania, ale to podświadomość decyduje o ich skuteczności, dostarczając energii, motywacji i uwalniając zakodowane wzorce. Jeśli świadomie stawiamy sobie cel, ale nasza podświadomość (przez zakorzenione przekonania) sabotuje go (np. „nie jestem wystarczająco dobry”), to osiągnięcie go będzie niezwykle trudne.
Przykład: Wyobraź sobie, że świadomie pragniesz schudnąć (decyzja świadomości). Jednak przez lata wykształciłeś nawyk jedzenia emocjonalnego, a Twoja podświadomość asocjuje jedzenie z komfortem i nagrodą. Dodatkowo, w przeszłości doświadczyłeś wielu nieudanych prób odchudzania, co wywołało w Twojej podświadomości przekonanie „i tak mi się nie uda”. W tej sytuacji, pomimo świadomych chęci, zmaganie się z nawykami i lękami będzie znacznie trudniejsze. Kluczem jest zatem harmonizacja obu sfer umysłu, tak by działały w tandemie, wspierając się wzajemnie.
Zrozumienie tej wzajemnej zależności jest fundamentalne. Nie możemy po prostu „nakazać” podświadomości, aby coś zrobiła, jak niewolnikowi. Musimy nauczyć się z nią komunikować w jej języku – języku emocji, wizualizacji, powtórzeń i symboli, by świadomie kształtować nasze automatyczne reakcje i przekonania.
Narzędzia Zmiany: Skuteczne Techniki Aktywowania Potencjału Podświadomości
Zmiana zakorzenionych wzorców myślowych i behawioralnych wymaga systematyczności, cierpliwości i właściwych narzędzi. Współczesna psychologia, czerpiąc z doświadczeń różnych szkół myślenia, oferuje szereg technik, które mogą być interpretacją lub rozwinięciem idei Josepha Murphy’ego. Oto najważniejsze z nich, wraz z ich psychologicznym uzasadnieniem:
1. Wizualizacja i Wyobraźnia Kreatywna
Na czym polega? To proces tworzenia w umyśle żywych, szczegółowych obrazów upragnionych celów, sytuacji lub uczuć, tak jakby już się wydarzyły.
Jak działa psychologicznie? Wizualizacja angażuje te same obszary mózgu, które są aktywne podczas rzeczywistego wykonywania danej czynności (neurony lustrzane). Regularne „mentalne próby” wzmacniają ścieżki neuronalne, zwiększają poczucie kompetencji (samoefektywność) i zmniejszają lęk przed niepowodzeniem. Mózg, nie rozróżniając, czy coś dzieje się naprawdę, czy jest tylko wyobrażane, lepiej przygotowuje ciało i umysł do realizacji celu. Badania w psychologii sportu konsekwentnie wykazują, że sportowcy, którzy regularnie wizualizują swoje zwycięstwa i wykonanie, osiągają lepsze wyniki. Na przykład, koszykarze, którzy przez 30 dni tylko wizualizowali rzuty wolne, poprawili swoje wyniki niemal tak samo jak ci, którzy codziennie faktycznie trenowali na boisku.
Praktyczna wskazówka: Znajdź spokojne miejsce. Zamknij oczy. Wyobraź sobie swój cel z jak największą liczbą szczegółów sensorycznych (co widzisz, słyszysz, czujesz, a nawet wąchasz i smakujesz). Poczuj emocje towarzyszące osiągnięciu celu. Praktykuj 5-10 minut dziennie.
2. Afirmacje i Pozytywny Dialog Wewnętrzny
Na czym polega? To krótkie, pozytywne zdania, formułowane w czasie teraźniejszym, które powtarzamy, aby zmienić negatywne przekonania i wzmocnić pożądane postawy.
Jak działa psychologicznie? Afirmacje działają na zasadzie przeprogramowania negatywnego dialogu wewnętrznego. Nasz umysł nieustannie prowadzi wewnętrzny monolog, który w dużej mierze kształtuje nasze przekonania o sobie i świecie. Jeśli ten monolog jest negatywny („jestem beznadziejny”, „nie dam rady”), osłabia naszą pewność siebie i motywację. Afirmacje to świadoma interwencja w ten proces. Powtarzanie ich tworzy nowe ścieżki neuronalne i wzmacnia pozytywne przekonania, co może prowadzić do zmiany percepcji, obniżenia poziomu lęku i zwiększenia odporności psychicznej (rezyliencji). Oczywiście, muszą być one wiarygodne dla danej osoby, by nie wywoływać oporu. Badania wykazały, że affirmations mogą zmniejszyć reakcję na stres i zwiększyć proaktywne rozwiązywanie problemów u osób o niskiej samoocenie.
Praktyczna wskazówka: Formułuj afirmacje w pierwszej osobie liczby pojedynczej, w czasie teraźniejszym („Jestem pewny siebie i skuteczny”, zamiast „Będę pewny siebie”). Powtarzaj je kilkakrotnie rano i wieczorem, najlepiej na głos, czując emocje z nimi związane. Zapisywanie ich w dzienniku również wzmacnia ich działanie.
3. Medytacja i Mindfulness (Uważność)
Na czym polega? Medytacja to praktyka treningu umysłu, która pomaga osiągnąć stan głębokiego relaksu i spokoju, często poprzez skupienie uwagi na oddechu lub ciele. Mindfulness (uważność) to szczególny rodzaj medytacji, polegający na świadomej obserwacji myśli, emocji i doznań fizycznych bez oceniania ich.
Jak działa psychologicznie? Medytacja i mindfulness mają udowodniony wpływ na neuroplastyczność mózgu – zdolność mózgu do tworzenia nowych połączeń neuronalnych i modyfikowania istniejących. Regularna praktyka redukuje aktywność w ciele migdałowatym (ośrodku strachu), zwiększa objętość istoty szarej w korze przedczołowej (odpowiedzialnej za planowanie i regulację emocji) oraz poprawia funkcjonowanie układu odpornościowego. Pozwala to na zdystansowanie się od natłoku myśli i emocji, zmniejszenie stresu i lęku, a także lepsze zrozumienie własnych nieświadomych procesów. Badania z University of Massachusetts Medical School, gdzie prof. Jon Kabat-Zinn stworzył program redukcji stresu oparty na mindfulness (MBSR), wykazały znaczne obniżenie poziomu kortyzolu i poprawę samopoczucia u uczestników.
Praktyczna wskazówka: Rozpocznij od 5-10 minut dziennie. Usiądź wygodnie, zamknij oczy (lub patrz w jeden punkt). Skup się na oddechu. Kiedy umysł zacznie błądzić, łagodnie sprowadź uwagę z powrotem do oddechu. Istnieje wiele aplikacji (np. Calm, Headspace) wspierających początkujących.
4. Dziennikarstwo Terapeutyczne (Prowadzenie Dziennika)
Na czym polega? Regularne zapisywanie swoich myśli, uczuć, marzeń i celów.
Jak działa psychologicznie? To forma ekspresji i refleksji, która pozwala na wydobycie na światło świadomości ukrytych przekonań i emocji. Proces pisania pomaga uporządkować myśli, zidentyfikować wzorce, nazwać lęki i pragnienia. Badania dr Jamesa Pennebakera z University of Texas wykazały, że pisanie o traumatycznych wydarzeniach może poprawić zdrowie fizyczne i psychiczne, ponieważ pomaga w integracji doświadczeń i przetwarzaniu emocji. Prowadzenie dziennika wdzięczności dodatkowo wzmacnia pozytywne nastawienie i uczy dostrzegać dobre strony życia.
Praktyczna wskazówka: Codziennie przez 10-15 minut pisz swobodnie, co przychodzi Ci do głowy. Nie oceniaj, nie poprawiaj. Możesz pisać o swoich marzeniach, obawach, wdzięczności, planach na przyszłość.
5. Techniki Relaksacyjne (Głębokie Oddychanie, Progresywna Relaksacja Mięśni)
Na czym polega? Świadome obniżanie napięcia fizycznego i psychicznego poprzez kontrolę oddechu lub napinanie i rozluźnianie grup mięśni.
Jak działa psychologicznie? Bezpośrednio wpływają na autonomiczny układ nerwowy, aktywując układ przywspółczulny, który odpowiada za stan relaksu i odpoczynku. Obniżają tętno, ciśnienie krwi i poziom stresu. W stanie relaksu umysł jest bardziej otwarty na pozytywne sugestie i mniej podatny na negatywne wzorce myślowe.
Praktyczna wskazówka: Oddychaj przeponowo: wdech przez nos (brzuch się unosi), wydech przez usta (brzuch opada). Powtórz kilka razy. W progresywnej relaksacji napinaj każdą grupę mięśni na 5 sekund, a następnie rozluźniaj całkowicie na 15-20 sekund, przechodząc od stóp do głowy.
Wszystkie te techniki, choć różne w formie, mają wspólny mianownik: świadome kierowanie uwagą i energią w celu zmiany wewnętrznych schematów. Nie są magicznymi zaklęciami, lecz narzędziami do pracy nad sobą, które wymagają zaangażowania i cierpliwości. Ich skuteczność wynika z ich wpływu na neurologię, psychologię poznawczą i emocjonalną człowieka.
Od Marzeń do Rzeczywistości: Wykorzystanie Podświadomości w Realizacji Celów i Budowaniu Szczęścia
Koncepcja potęgi podświadomości w kontekście osiągania celów opiera się na prostym, choć potężnym mechanizmie: nasze wewnętrzne przekonania i oczekiwania w ogromnym stopniu determinują nasze działania i postrzeganie szans. Jeśli podświadomie wierzymy w sukces, jesteśmy bardziej skłonni do podejmowania ryzyka, wykazywania wytrwałości i dostrzegania sprzyjających okoliczności.
Podświadomość jako Kompas do Celów
Zgodnie z ideami Murphy’ego oraz współczesną psychologią, podświadomość nie tylko gromadzi informacje, ale także aktywnie pomaga nam w osiąganiu celów. Kiedy świadomie określamy cel i „zasiewamy” go w podświadomości poprzez wizualizację i afirmacje, aktywujemy wewnętrzny mechanizm, który staje się naszym niewidzialnym sojusznikiem.
* Selektywna uwaga: Gdy nasza podświadomość jest zaprogramowana na sukces, nasz mózg staje się bardziej wyczulony na informacje i możliwości, które wspierają nasze cele. To zjawisko znane jako „aktywacyjny system siatkowaty” (RAS) – filtr w mózgu, który pozwala nam skupić się na tym, co jest dla nas ważne, ignorując resztę. Jeśli myślisz o nowym samochodzie, nagle zauważasz go wszędzie na drodze. Jeśli skupiasz się na możliwościach, zaczynasz je dostrzegać.
* Wzrost motywacji i wytrwałości: Pozytywne przekonania zakorzenione w podświadomości zwiększają naszą wewnętrzną motywację i odporność na porażki. Gdy napotykamy przeszkody, wewnętrzny głos „dam radę” jest silniejszy niż „poddaj się”.
* Kształtowanie zachowań: Podświadomość, będąc magazynem nawyków, może być świadomie programowana do wspierania proaktywnych zachowań. Jeśli na przykład programujesz się na bycie „osobą zdyscyplinowaną”, mniej wysiłku będzie kosztowało Cię unikanie rozpraszaczy i trzymanie się planu.
Przykład z życia: Marta, specjalistka ds. marketingu, od lat marzyła o samodzielnym biznesie, ale paraliżował ją lęk przed ryzykiem i „niewystarczającymi umiejętnościami”. Po kilku miesiącach systematycznej pracy z wizualizacjami (wyobrażała sobie swój udany biznes, spotkania z zadowolonymi klientami, poczucie wolności) i afirmacjami („Jestem kompetentną przedsiębiorczynią, tworzę wartość i przyciągam sukces”), nagle zaczęła dostrzegać luki na rynku, o których wcześniej nie myślała. Zaczęła spontanicznie nawiązywać kontakty z potencjalnymi partnerami, a jej wewnętrzna pewność siebie sprawiła, że prezentacje jej pomysłów były znacznie bardziej przekonujące. W ciągu półtora roku uruchomiła swoją agencję, która z sukcesem działa na rynku. Nie „przyciągnęła” klientów magią, ale zmieniła swoje wewnętrzne nastawienie, co przełożyło się na proaktywne i skuteczne działania.
Szczęście i Dobrobyt: Wewnętrzny Fundament
Murphy i psychologia pozytywna zgodnie podkreślają, że szczęście i dobrobyt nie są jedynie rezultatem zewnętrznych okoliczności, ale przede wszystkim wewnętrznego stanu umysłu.
* Poczucie wdzięczności: Praktykowanie wdzięczności, choć proste, ma głębokie psychologiczne korzyści. Badania dr Roberta Emmonsa z University of California, Davis, wykazały, że osoby regularnie praktykujące wdzięczność doświadczają większego optymizmu, radości i rzadziej cierpią na depresję. Zapisywanie rzeczy, za które jesteśmy wdzięczni, reprogramuje podświadomość, by koncentrowała się na pozytywach, a nie na brakach.
* Pozytywne nastawienie a zdrowie: Optymizm i pozytywne nastawienie są związane z lepszym zdrowiem fizycznym, silniejszym układem odpornościowym i dłuższą długością życia. Redukują poziom stresu, który jest głównym czynnikiem wielu chorób cywilizacyjnych.
* Szczęście jako nawyk: Podobnie jak inne zachowania, szczęście może stać się nawykiem. Świadome wybieranie radości, optymizmu i pozytywnej interpretacji zdarzeń, choć początkowo wymaga wysiłku, z czasem staje się automatycznym wzorcem zakorzenionym w podświadomości.
Praktyczne wskazówki dla budowania szczęścia i dobrobytu:
1. Stwórz „Tablicę Marzeń” (Vision Board): Wizualna reprezentacja Twoich celów i pragnień. Codziennie patrz na nią i wizualizuj, jak te rzeczy stają się częścią Twojego życia.
2. Codzienne Afirmacje Szczęścia: „Każdego dnia, pod każdym względem, czuję się coraz lepiej.” „Jestem wdzięczny za obfitość w moim życiu.”
3. Dziennik Wdzięczności: Zapisuj 3-5 rzeczy, za które jesteś wdzięczny